Uniek en Anders - bedrijfstrainingen

 

WERKVORMEN

Uit de Kunst, april 1999, Nederlands tijdschrift voor bedrijfsopleidingen

klik hier voor een afbeelding van de originele publicatie

 

klik op de foto voor een vergroting

Uit de kunst

Men neme een schilderij. Laat een aantal mensen er een korte tijd naar kijken en vraag vervolgens wat ze er zo kenmerkend aan vinden. Er zullen waarschijnlijk opvallende verschillen optreden. Conclusie: observeren doen we allemaal op onze eigen manier.

Wat is observeren? Woorden alleen blijken vaak onvoldoende om duidelijk te krijgen waarom het in essentie gaat bij observeren. Teneinde tot de kern door te dringen wordt een opdracht binnen het domein van de kunst uitgevoerd. Een prentbriefkaart van Monet wordt tevoorschijn getoverd. Hierop staat een brug in een landelijke, waterrijke omgeving. Een groep cursisten, in dit geval functionarissen in de gezondheidszorg, krijgt de kleine reproductie te zien en mag er een titel bij bedenken. Het is een korte, krachtige, eenduidige opdracht. Een titel is immers een titel. Vele namen passeren de revue. Iedere cursist kijkt met andere ogen, sensibiliteit en referentiekaders naar de afdruk. De een kijkt vooral gedetailleerd naar de brug en laat de totaliteit en omgeving voor wat ze zijn. De ander ziet daarentegen juist het geheel of reageert onmiddellijk vanuit zijn gevoel en benoemt de sfeer en rust.

Observeren is doelgericht

Wat en hoe observeren mensen in de dagelijkse praktijk? Het wordt al snel duidelijk dat iedereen, ietwat gechargeerd, de hele dag aan het observeren is. Weldra merken de cursisten zelf echter ook op waar de schoen wringt, mede door de zojuist opgedane ervaring met de brug van Monet. Waarnemen doe je intuïtief en permanent, met al je zintuigen. Observeren is van een andere orde: het is doelgericht, systematisch en afgebakend in tijd, plaats en per persoon. Daarbij is het mogelijk gedrag, uitingen en gebeurtenissen van een of meer personen te observeren. Hierbij dient rekening gehouden te worden met de begrippen objectiviteit, subjectiviteit en selectiviteit. Een hulpmiddel bij het objectief, subjectief en selectief observeren vormen de zes w's:

  • Wie : een of meer personen.

  • Wat : algemeen inventariserend, probleemgericht, (non)-verbaal.

  • Waar : locatie en plaats, bijvoorbeeld bad- en/of slaapkamer.

  • Wanneer : observatieperiode in tijd afbakenen.

  • Waarom : doel en reden.

  • Waarmee : observatielijst.

Daarmee zijn we er nog niet, want goed observeren is en blijft een hele lastige aangelegenheid. We moeten namelijk ook nog rekening houden met zaken als: het referentiekader, stemming en emoties, beoordelingsfouten, beperkte waarneming, blinde vlekken, gewenning en beschikbare tijd.

Zelfkennis

Zelfkennis is het allerbelangrijkste waarmee we zonder meer rekening moeten houden. De Grieken leer­den ons al dat ‘Ken u zelve' veel ongewenste situaties kan voorkomen. Het maakt uit hoe en met welke kennis er naar bepaalde zaken gekeken wordt. Dat geldt bijvoorbeeld ook voor de branche waarin deze specifieke groep cursisten werkzaam is: de zorgsector. Ook daarin maakt het uit hoe en met welke kennis en attitude er naar patiënten wordt gekeken. Zo kan het accent liggen op 'cure' oftewel het medisch-technisch handelen. Maar de klemtoon kan eveneens komen te liggen op 'care', waarin kwaliteit van leven, de mens als mens, belevingen en emoties centraal komen te staan.

Om sensibiliteit, flexibiliteit en creativiteit te voeden kan een waarnemingsoefening iets worden bijge­steld. De opdracht luidt dan bijvoorbeeld 'Bedenk een nieuwe titel'. Zulke hulpmiddelen die ingezet worden tijdens trainingen benadrukken de 'care'-kant waarmee niet gezegd wordt dat de 'cure'-zijde in sommige situaties onbelangrijk is. Maar in de zorg gaat het vooral om belevingen, emoties, subtiele gevoeligheden die tot op zekere hoogte analoog zijn aan het domein van de kunst. Ook daarin draait het immers om dit soort fundamentele details.

Deze werkvorm is geschreven door Hilde Ham. Zij is freelance docent/trainer.